Trang chủ » blog » Chim lạc như là một biểu tượng
trongdongngoclu cnbp

Chim lạc như là một biểu tượng

1. Hai tiếng “chim lạc” trong đời sống văn hóa hiện đại Việt Nam đã trở thành một biểu tượng ăn sâu vào tâm thức người Việt non một thế kỷ qua. Đó chính là hình ảnh loài chim nước lớn, xoải cánh bay quen thuộc trên trống đồng và trên một số đồ đồng khác thuộc văn hóa khảo cổ học Đông Sơn.

Khái niệm trống Đông Sơn ( hay còn gọi trống đồng Đông Sơn ) dùng để chỉ tổng thể những trống kim khí ( đa phần là vật liệu đồng ) là di vật khảo cổ học nằm trong văn hóa truyền thống khảo cổ học Đông Sơn mà đặc thù cơ bản của nó là trước Hán và khác Hán .
Chủ nhân của trống Đông Sơn là tổng thể những dân cư đã sử dụng trống như một thành tố văn hóa truyền thống cơ hữu trong tổng thể và toàn diện đời sống văn hóa truyền thống của họ. Đó là những dân cư sống sót trên một vùng địa lý to lớn từ phía nam sông Dương Tử đến những vùng hải đảo, trùm lên cả khoảng trống Khu vực Đông Nam Á lúc bấy giờ .

Ngày nay, các nhà khảo cổ học thế giới khá thống nhất gọi đó là không gian Việt cổ. Trong không gian đó, tồn tại rất nhiều các tộc người, các nhóm ngôn ngữ khác nhau. Cổ sử Trung Hoa gọi họ một cái tên bao trùm là Bách Việt. Trong Bách Việt đó, Lạc Việt là một cư dân quan trọng và chính là tiền thân cơ bản của người Việt Mường sau này. Bởi vậy, trống Đông Sơn có thể được gọi với những tên khác như trống đồng Việt cổ, trống đồng Lạc Việt, trống đồng Việt…

Là một nhạc khí thiêng liêng hầu hết dành cho nghi lễ và liên hoan bộ lạc, trống Đông Sơn còn là một tác phẩm tạo hình vô cùng tiêu biểu vượt trội của văn hóa truyền thống Đông Sơn. Tác giả phát minh sáng tạo trống đã khắc hình lên khuôn và đúc ra hình ảnh. Vì công cụ khắc là que nhọn tạo nên những vạch và chấm nên tạo hình của nó còn mang đậm đặc thù của mô hình nghệ thuật và thẩm mỹ hội họa .
Về tổng quan, hình ảnh trên trống đồng hoàn toàn có thể xem là một tổng tiệc tùng hội đồng thờ mặt trời như thể hình tượng cao nhất và tiệc tùng đó cũng diễn ra dưới ánh sáng mặt trời tràn ngập. Trong đó tiềm ẩn nhiều đề tài nghi lễ và liên hoan khác, những hành vi hội khác nhiều mẫu mã về hình thức, liên tục trong thời hạn và thông dụng trong khoảng trống .
Thông qua việc diễn đạt liên hoan, trống đồng phản ánh đời sống văn hóa truyền thống thực tiễn và niềm tin, phản ánh những nghĩ suy về quốc tế khách quan, và đặc biệt quan trọng là phản ánh mỹ cảm tinh xảo, năng khiếu sở trường nghệ thuật và thẩm mỹ của người xưa cùng với khát vọng sống, khát vọng niềm hạnh phúc của họ .
Đó là tác phẩm điêu khắc thuộc nghệ thuật và thẩm mỹ hoành tráng, nghệ thuật và thẩm mỹ sử thi .

Chim lạc như là một biểu tượng - ảnh 1
Hình ảnh chim lạc trên trống đồng Đông Sơn

ẢNH : T.L

2. Hình ảnh trên trống Đông Sơn có yếu tố sinh động, tả thực, cũng có yếu tố ước lệ, khái quát được thể hiện bằng bút pháp mô phỏng và bút pháp hình học (kỷ hà học). Trên tổng thể, nó phô diễn một tư duy nghệ thuật ưa thích sự hài hòa của những yếu tố trên.

Đồng thời, người ta cũng thuận tiện tiếp đón được những hình ảnh quan trọng và những hình ảnh ít quan trọng hơn dựa trên những phương diện : việc sử dụng khoảng trống tiêu điểm, độ lớn của hình ảnh, tầm quan trọng của đề tài, cách tích hợp hòa giải bút pháp, và đặc biệt quan trọng là tần số Open cũng như năng lực lưu giữ hình ảnh qua quy trình tăng trưởng vĩnh viễn ( từ loại I đến loại IV theo cách phân loại của Heger ) .
Trong đó, tất cả chúng ta thấy hiển nhiên những hình ảnh quan trọng sẽ là : mặt trời ( trên tổng thể những trống ), chim lạc ( trên toàn bộ những loại trống ), người, nhà, hươu, thuyền … Sự sắp xếp thứ tự này về cơ bản phản ánh trật tự tầm quan trọng của những loại hình ảnh diễn tiến trên nhiều trống theo tiến trình lịch sử dân tộc. Chúng ta thấy chim lạc chắc như đinh thuộc về hình tượng quan trọng vì ở những loại trống đã giản ước rất nhiều hình ảnh khác thì hình ảnh này vẫn Open bên cạnh mặt trời vốn không hề thiếu .
Khái niệm chim lạc được nhà nghiên cứu sử học nổi tiếng – GS Đào Duy Anh đề cập đến trong những tác phẩm Lịch sử Nước Ta – Từ nguồn gốc đến đầu thế kỷ mười chín ( quyển thượng và quyển hạ ) – TP. Hà Nội, 1955 và Nguồn gốc dân tộc bản địa Nước Ta – Thành Phố Hà Nội, 1958. Với những lý giải của giáo sư trong những tài liệu trên, ta hoàn toàn có thể cho rằng, chính cụ là người đã đặt tên cho loài chim chính trên trống đồng là chim lạc .
Ngoại trừ những điều lý giải còn phải xem thêm về nguồn gốc ” lạc ” gắn với sự thiên di cư dân từ nam Dương Tử xuống đồng bằng Bắc Bộ thì ta thấy đây là một phát minh sáng tạo trong việc tạo nên một khái niệm đã trở thành thông dụng trong giới học thuật .
Trước hết tất cả chúng ta hiểu, đây là sự định danh một cái tên gọi ( le nom ). Bởi vì dân cư phát minh sáng tạo ra trống đồng thuộc về rất nhiều nhóm ngôn từ nên tất cả chúng ta khó lòng biết, họ cách nay hơn 2 nghìn năm có một tên chung cho loài đó không và gọi nó bằng vỏ ngữ âm nào, thuộc ngữ hệ nào. Các cổ thư thì không cung ứng cho tất cả chúng ta tên gọi .

Với tư cách là một nhà sử học người Việt, đang nghiên cứu lịch sử cội nguồn Việt Nam, GS Đào Duy Anh đã liên hội hình ảnh chim đó trên trống với những ghi chép cổ sử về cư dân Lạc Việt với Lạc điền, Lạc dân, Lạc hầu, Lạc tướng, Lạc vương…, liên hội với một loài hậu điểu (hậu là khí hậu, thời tiết; điểu là chim, hậu điểu là chim di cư theo mùa, có thể có tên lạc (?)), mà sáng tạo ra cách gọi đó.

\ n
Trong khảo cổ học, cách đặt tên cho một hình ảnh hoặc một hiện vật, nhà khảo cổ thường dựa theo xu thế nghiên cứu và điều tra, ngôn từ sử dụng, hình thể hiện vật qua trực quan, công dụng của hiện vật, kinh nghiệm tay nghề lão thực … để định danh. Tựa như, với một đường gấp khúc, người Việt hoàn toàn có thể đặt tên nó là răng cưa, dãy núi, gấp khúc, thậm chí còn là sóng nước. Trong lúc đó, người Thái hoàn toàn có thể gọi khác đi theo ngôn từ và kinh nghiệm tay nghề của họ .
Khi tất cả chúng ta chưa thể suy nguyên nó người xưa từng gọi với vỏ ngữ âm nào, thuộc Âu Việt, Mân Việt hay Lạc Việt thì cách gọi của GS Đào Duy Anh được thừa nhận như một biểu hiệu ( symbol ) cho hình ảnh đó. Và nó đã trở thành quen thuộc và mang tính hình tượng .
Tìm đến một định danh khác ( gốc Kinh, gốc Mường, gốc Tày, gốc Thái, gốc Khmer, gốc Mã lai … ) là một điều mê hoặc của khoa học nhưng khó lòng có được một cái tên chung khi mỗi nền khoa học được diễn đạt bởi một ngôn từ khác nhau .
Viết đến đây, tôi nhớ lại lời dạy của GS Trần Quốc Vượng vào mùa xuân 1974 rất lâu rồi về yếu tố này : “ Chim lạc ư ! Đây là chuyện đặt tên của thầy tôi, GS Đào Duy Anh. Là thương hiệu cho một hình ảnh. Nhãn hiệu này ĐẸP. Tính tư tưởng CAO. Còn muốn tên khác ư ? Các ông những bà muốn gọi nó theo kiểu tả thực bằng tiếng Việt nhà quê thì cứ thế này : cái cò, cái vạc, cái nông … Xong ! ” .

3. Trên trống đồng Đông Sơn, có hàng chục loài chim khác nhau: trả, sáo, bồ chao, bồ nông, cò, le le, vịt ngỗng, sáo cờ… tùy cách nhìn của các nhà nghiên cứu. Chim tồn tại trong những bối cảnh không gian khác nhau: mặt nước, mặt ruộng, bầu trời, nóc nhà, mũi thuyền, đầu nhân vật… Tư thế miêu tả chim lại càng phong phú: bay gần, bay xa, đậu, đứng, nằm, mò, gắp cá, gù nhau, ngủ, rình mồi…

Trong đó, sống sót nhiều là một loài có tầm vóc lớn, sải cánh rộng, mỏ dài, chân cao, mào lớn đang xoải cánh bay xa. Đó mới là chim lạc mà tất cả chúng ta thường nghĩ tới .

Chim lạc như là một biểu tượng - ảnh 2
Hoa văn trang trí trên mặt trống đồng Ngọc Lũ

ẢNH : BẢO TÀNG LỊCH SỬ QUỐC GIA

Về phối cảnh trên trống, loài chim này được xếp ở vành lớn ( trống Ngọc Lũ ), khoảng trống rộng và ở nhiều trống, nó ép chế những hình ảnh khác ( khi nhiều hình ảnh giản lược hoặc mất đi ). Về khoảng trống miêu tả, nó bay trên một khung trời thoáng đãng. Về tư thế, mỏ dài ngẩng cao về phía trước để khuynh hướng, chân và mào dài và xuôi hẳn song song thân mình tạo cảm xúc vận tốc lớn. Sải cánh rộng gợi ý sức bền để bay xa, tương phản với những chú chim nhỏ đậu và ngủ ngay dưới chân mình, tạo nên nét trái chiều mê hoặc. Về bút pháp, đó là những yếu tố kỷ hà học ( trừu tượng, thiêng liêng ) hòa giải với yếu tố miêu tả sinh động và hiện thực ( khác với những loài nhỏ cơ bản là tả thực ). Tính hình tượng được khắc họa rõ nét. Vừa đủ trực quan, vừa đủ khái quát .
Hình thể to lớn, khung trời cao rộng, vận tốc vút nhanh, đường bay xa tắp, hướng bay ngút ngàn, xoay quanh những tia sáng mặt trời tỏa rạng với chu kỳ luân hồi năm và cũng là quay về nơi chôn rau cắt rốn. Đó là hình tượng của chim lạc trên trống đồng .

Với tư cách là một biểu tượng, chim lạc vừa gần gụi thân quen vừa thiêng liêng cao cả. Chim lạc vươn lên với cao rộng như khát vọng muôn đời chinh phục bầu trời. Chim lạc tượng trưng cho ước mơ vượt không gian bất chấp giông tố thử thách.

Với những nét phóng túng trong đường khắc lưu loát, hình ảnh chim lạc là thông điệp ngàn xưa vọng lại cho tất cả chúng ta mạch lạc và lãng mạn. Với những nét thận trọng tinh xảo trong tạo hình, người xưa dồn cả năng lực, trí lự, tâm hồn, khát vọng cho một loài chim nước theo mùa, đến với họ, bay đi rồi lại quay trở lại, thủy chung, son sắt .
Đó chính là hình tượng chim lạc đẹp tươi và rất thiêng của Tổ quốc Việt Nam ngàn đời .

Source: https://chickgolden.com
Category : Blog

Post navigation

Leave a Comment

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *